Tetanos

Tetanos

Tetanos, Clostridium tetani bakterisinin ürettiği nörotoksinin neden olduğu, çoğunlukla ölümcül seyreden akut bir nöromüsküler hastalıktır. Atlar, tüm evcil hayvanlar arasında tetanosa en duyarlı türdür. Hastalık önlenebilir nitelikte olup, düzenli aşılama ile neredeyse tamamen engellenebilir.

Etken

Clostridium tetani

• Gram pozitif, spor oluşturan, zorunlu anaerobik bakteri
• Sporları toprakta yıllarca canlı kalabilir
• Özellikle gübrelenmiş, organik maddece zengin topraklarda yaygın
• At dışkısı ile kontamine topraklar önemli kaynak
• Sporlar ısıya, kimyasallara ve dezenfektanlara son derece dayanıklıdır

Toksinler

Bakteri iki ana toksin üretir:

1. Tetanospazmin: Ana virülans faktörü, nörotoksindir
   • Periferik sinir uçlarından alınır
   • Retrograd aksonal taşınma ile merkezi sinir sistemine ulaşır
   • İnhibitör nörotransmitter (glisin ve GABA) salınımını bloke eder
   • Sonuç: Kontrolsüz kas spazmları ve rijiditesi
2. Tetanolizin: Lokal doku hasarına neden olur, anaerobik ortam oluşturur

Bulaşma

Giriş Kapısı

• Derin delinme yaraları (çivi, diken, tel): En yaygın giriş yolu
• Cerrahi yaralar ve kastrasyon yaraları
• Göbek kordonu (yeni doğan taylarda)
• Diş çekim bölgeleri
• Tırnak çivisi yaralanmaları
• Bazen giriş kapısı belirlenemeyebilir

Risk Faktörleri

Risk Faktörü	Açıklama
Derin, dar yaralar	Anaerobik ortam oluşur
Kontamine (kirli) yaralar	Spor yükü yüksek
Nekrotik doku içeren yaralar	Bakteri üremesi kolaylaşır
Yabancı cisim varlığı	Kronik enfeksiyon odağı
Aşısız veya aşı geçmişi belirsiz	Antitoksin koruması yok

Uyarı: Atlar tetanosa tüm evcil hayvanlardan daha duyarlıdır. İnsandaki minimal öldürücü dozun yaklaşık 1/10'u atlarda ölüme yol açabilir. Bu nedenle aşılama hayati öneme sahiptir.

İnkübasyon Süresi

• Genellikle 7-21 gün (1-60 gün arası değişebilir)
• Kısa inkübasyon süresi daha kötü prognozla ilişkilidir
• Toksin üretim hızı, yara bölgesi ve bakteri miktarına bağlıdır

Klinik Belirtiler

Erken Dönem Belirtiler

• Hafif sertlik ve dikkatli yürüyüş
• Üçüncü göz kapağının prolapsusu (ilk klinik belirti olabilir)
• Çene kaslarında gerginlik
• Kulakların dik ve hareketsiz durması
• Kuyruğun hafif kalkık tutulması

İlerlemiş Dönem Belirtiler

• Trismus (çene kilitlesi): Ağız açılamaz, yem ve su alınamaz
• Risiüs sardonikus: Yüz kaslarının kasılması, burun delikleri genişler
• Opistotonus: Baş ve boyun geriye doğru kasılma
• Dört bacağın rijiditesi (at tahta at görünümü alır - "sawhorse stance")
• Kuyruk kalkık ve gergin
• Solunum kaslarının tutulumu: Dispne
• Yutma güçlüğü (disfaji)
• Aşırı terleme
• Hiperestezi: Ses, dokunma, ışık gibi uyaranlara aşırı duyarlılık
• Uyaranlara karşı şiddetli spazm atakları

Terminal Dönem

• Solunum kaslarının felci
• Laringospazm
• Aspirasyon pnömonisi
• Kardiyak aritmiler
• Solunum ve dolaşım yetmezliği ile ölüm

Tanı

Klinik Tanı

Tanı büyük ölçüde klinik belirtilere dayanır:

• Karakteristik "tahta at" duruşu
• Üçüncü göz kapağı prolapsusu (hafifçe yüze dokunulduğunda belirginleşir)
• Trismus ve genel rijidite
• Anamnezde yara veya cerrahi girişim öyküsü

Ayırıcı Tanı

Hastalık	Ayırt Edici Özellik
Hipokalsemi	Kas güçsüzlüğü baskın, rijidite yok
Rabdomiyoliz (azotüri)	Arka bacak tutulumu, koyu renkli idrar
Laminitis	Ayak hassasiyeti, dijital nabız artışı
Kuduz	Davranış değişikliği, progresif paralizi
Botulizm	Flask paralizi (gevşek felç), rijidite yok

Uyarı: Laboratuvar testleri tetanos tanısında genellikle yararsızdır. Toksin tespiti güçtür ve bakteri izolasyonu zaman alır. Tanı klinik bulgulara dayanır; tedaviye erken başlanması hayat kurtarıcıdır.

Tedavi

Tedavi başarı oranı düşüktür (%20-50), erken müdahale kritiktir.

Antitoksin Tedavisi

• Tetanos antitoksini (TAT): 10.000-100.000 IU, IV ve/veya IM
• Yalnızca henüz sinir dokusuna bağlanmamış toksini nötralize eder
• İntratekal uygulama bazı klinisyenler tarafından önerilir
• Serum hastalığı riski mevcuttur (equine orijinli antitoksin kullanımında)

Yara Tedavisi

• Giriş kapısı olan yara cerrahi olarak debride edilmeli
• Yara açık bırakılarak aerobik ortam sağlanmalı
• Nekrotik dokular uzaklaştırılmalı
• Lokal antiseptik uygulaması

Antibiyotik Tedavisi

• Penisilin G (Prokain): 22.000 IU/kg, IM, günde 2 kez, 7-10 gün
• Metronidazol: 15-25 mg/kg, PO veya IV, günde 3-4 kez
• Metronidazol anaerobik bakterilere daha etkili olması nedeniyle tercih edilir

Kas Gevşeticiler ve Sedatifler

• Diazepam: Kas spazmlarını kontrol etmek için
• Acepromazin: Sedasyon ve kas gevşemesi
• Magnezyum sülfat: IV infüzyon, merkezi kas gevşetici etkisi
• Guaifenesin: Kas gevşetici

Destekleyici Bakım

• Karanlık, sessiz ortam: Uyaranları minimize etmek için kritik
• Kalın, yumuşak altlık (hayvan düşerse travmayı azaltır)
• Nazogastrik veya IV beslenme (yutma güçlüğü nedeniyle)
• Sıvı tedavisi (dehidrasyonu önlemek için)
• Mesane kateterizasyonu (üriner retansiyon durumunda)
• Düzenli pozisyon değişikliği (yatan hastalarda bası yaralarını önlemek için)
• Solunum desteği (gerektiğinde)

Aşılama ile Önleme

Tetanos, aşılama ile tamamen önlenebilir bir hastalıktır.

Aşı Programı

Aşılama	Zamanlama	Doz
Primer 1. doz	3-6 aylık taylar	IM
Primer 2. doz	1. dozdan 4-6 hafta sonra	IM
Primer 3. doz	2. dozdan 6-12 ay sonra	IM (bazı protokollerde)
Rapel	Her 1-2 yılda bir	IM
Gebe kısraklar	Doğumdan 4-6 hafta önce	IM (kolostral antikor transferi için)

Yara Durumunda Profilaksi

Aşı Durumu	Temiz, Küçük Yara	Kontamine, Derin Yara
Aşı tam, son rapel <1 yıl	Ek doz gerekmez	Toksoid rapeli
Aşı tam, son rapel 1-2 yıl	Toksoid rapeli	Toksoid rapeli
Aşı tam, son rapel >2 yıl	Toksoid rapeli	Toksoid + Antitoksin
Aşısız veya bilinmiyor	Toksoid + Antitoksin	Toksoid + Antitoksin

Uyarı: Tetanos toksoid ve tetanos antitoksini farklı bölgelere enjekte edilmelidir. Aynı bölgeye yapılması antitoksinin toksoid etkinliğini azaltabilir.

Yeni Doğan Taylarda Korunma

• Kısrağın doğum öncesi rapeli ile kolostral antikor transferi sağlanır
• Taylar kolostrumla pasif bağışıklık kazanır (6-12 hafta sürer)
• Aktif aşılamaya 3-6 aylıkken başlanır

Prognoz

• Tedavi edilmeyen olgularda mortalite %80-90
• Yoğun tedavi ile sağkalım oranı %20-50
• Erken tanı ve tedavi başarıyı artırır
• Kısa inkübasyon süresi kötü prognoz göstergesidir
• Yatan hastalar daha kötü prognoza sahiptir
• İyileşme süreci 2-6 hafta sürebilir
• İyileşen atlarda kalıcı bağışıklık oluşmaz, aşılama gereklidir

Özet ve Anahtar Mesajlar

• Tetanos önlenebilir bir hastalıktır; aşılama en etkili korunma yöntemidir
• Tüm atlar düzenli tetanos aşısı olmalıdır
• Her yara durumunda aşı geçmişi değerlendirilmelidir
• Erken tanı ve tedavi hayat kurtarıcıdır
• Derin, kontamine yaralar en yüksek riski taşır
• Yeni doğan taylar göbek bakımı ile korunmalıdır