Piroplazmoz (Babesiosis/Theileriosis)

Piroplazmoz Nedir?

Piroplazmoz (equine piroplazmosis), atlarda Babesia caballi ve Theileria equi (eski adıyla Babesia equi) adlı protozoon parazitlerinin neden olduğu, kene ile bulaşan ciddi bir hemolitik hastalıktır. Dünya genelinde tropikal ve subtropikal bölgelerde yaygındır ve OIE (Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü) tarafından bildirimi zorunlu hastalıklar listesinde yer alır.

Hastalık, atlarda ciddi hemolitik anemi, ateş, sarılık ve hemoglobinüri ile karakterizedir. Uluslararası at transportunda en önemli engellerden birini oluşturur; çünkü birçok ülke, piroplazmoz pozitif atların girişini yasaklamaktadır.

Etkenler

Babesia caballi

• Sınıflandırma: Apicomplexa şubesi, Piroplasmida takımı, Babesiidae ailesi
• Eritrosit içi görünüm: Armut şeklinde (piriform), genellikle çiftler halinde. Eritrosit içinde 2-5 μm boyutunda
• Yaşam döngüsü: Kenede transovaryal geçiş gösterir (keneden yumurtaya aktarılır)
• Enfeksiyon süresi: Tedavi edilmezse konakçıda 1-4 yıl enfeksiyon sürer; spontan eliminasyon mümkündür
• Patogenez: T. equi'ye kıyasla genellikle daha hafif klinik tablo oluşturur

Theileria equi

• Sınıflandırma: Apicomplexa şubesi, Piroplasmida takımı, Theileriidae ailesi
• Eritrosit içi görünüm: Malta haçı (Maltese cross) şeklinde tetrat formasyonu karakteristiktir. 2-3 μm boyutunda
• Yaşam döngüsü: Önce lenfositlerde şizogoni (merogoni), ardından eritrositlere geçiş. Kenede transovaryal geçiş göstermez ancak transstadyal geçiş vardır.
• Enfeksiyon süresi: Ömür boyu taşıyıcılık yapar; spontan eliminasyon gerçekleşmez
• Patogenez: B. caballi'ye kıyasla daha şiddetli klinik tablo oluşturur; mortalite oranı daha yüksektir

Bulaşma Yolları

Kene Vektörleri

Piroplazmoz birden fazla kene türü tarafından taşınabilir:

Kene Cinsi	Türkiye'deki Varlığı	Taşıdığı Etken
Dermacentor spp.	Yaygın	B. caballi, T. equi
Rhipicephalus spp.	Yaygın	B. caballi, T. equi
Hyalomma spp.	Çok yaygın	B. caballi, T. equi
Amblyomma spp.	Sınırlı	T. equi

Keneler, beslenme sırasında sporozitleri atın kan dolaşımına enjekte eder. T. equi için bulaşma süresinin başlaması en az 24-48 saat kene tutunması gerektirir.

Diğer Bulaşma Yolları

• İyatrojenik bulaşma: Kontamine kan ürünleri, iğneler veya cerrahi aletler yoluyla
• Transplasenteral bulaşma: T. equi anne karnından yavruya geçebilir (neonatal piroplazmoz)
• Kan transfüzyonu: Taşıyıcı donörden alıcıya

Patogenez

Babesia caballi

Sporozitler kene tarafından enjekte edildikten sonra doğrudan eritrositlere girer. Eritrosit içinde ikiye bölünerek çoğalır (merogoni). Olgun merozoitler eritrositi parçalayarak yeni eritrositlere girer. Bu döngü hemolize ve anemiye yol açar.

Theileria equi

Sporozitler önce lenfositlere girer ve burada şizogoni geçirir (makromeront oluşumu). Şizontlardan salınan merozoitler ardından eritrositlere girer. Bu çift aşamalı yaşam döngüsü, T. equi'nin daha şiddetli klinik tablo oluşturmasına ve tedaviye daha dirençli olmasına katkıda bulunur.

Her iki etken de eritrositlerin yıkımı (hemoliz) yoluyla anemi oluşturur. Hemoliz hem doğrudan parazit çoğalmasıyla hem de immün aracılı mekanizmalarla gerçekleşir.

Klinik Belirtiler

Kuluçka süresi B. caballi için 12-19 gün, T. equi için 10-30 gündür. Klinik tablo akut, subakut veya kronik olabilir.

Akut Form

• Yüksek ateş: 39,5-42°C (ani başlangıçlı, intermittant veya remittant)
• Hemolitik anemi: Hızla düşen PCV (<%20'lere inebilir)
• Sarılık (ikterus): Mukoza membranlarında ve sklerada belirgin sarılık
• Hemoglobinüri: Koyu kırmızı-kahverengi idrar (intravasküler hemolizin göstergesi)
• Taşikardi ve takipne: Kompansatuar mekanizmalar
• Periferik ve ventral ödem: Supraorbital, prepusyal veya ventral ödem
• Peteşiyal kanamalar: Mukoza membranlarında
• İştahsızlık ve depresyon
• Kolik benzeri ağrı
• Splenomegali ve hepatomegali

Subakut Form

• Daha hafif ateş
• Hafif-orta derecede anemi
• İştahsızlık ve kilo kaybı
• Hafif sarılık
• Performans düşüklüğü

Kronik Form / Taşıyıcılık

• Genellikle klinik belirti göstermez (asemptomatik taşıyıcılık)
• Stres, eş zamanlı hastalık veya immunosupresyon durumunda alevlenme
• Hafif performans düşüklüğü
• Aralıklı hafif ateş

Neonatal Piroplazmoz

T. equi transplasenteral geçiş yapabildiği için yeni doğan taylarda:

• Doğumda veya ilk günlerde sarılık
• Ciddi anemi
• Güçsüzlük ve emmeme
• Yüksek mortalite oranı

Tanı

Klinik Tanı

Endemik bölgelerde ateş, anemi, sarılık ve hemoglobinüri üçlüsü piroplazmoz şüphesi uyandırmalıdır. Ancak kesin tanı laboratuvar testleriyle doğrulanmalıdır.

Kan Yayması (Giemsa Boyama)

İnce kan yayması Giemsa veya Wright boyama ile boyanarak mikroskopta incelenir:

• B. caballi: Eritrosit içinde armut şeklinde (piriform), çiftler halinde merozoitler
• T. equi: Eritrosit içinde Malta haçı (Maltese cross) tetrat formasyonu. Daha küçük boyutlu

Kan yaymasının duyarlılığı akut enfeksiyonda yüksek ancak kronik taşıyıcılıkta düşüktür (parazitemi düzeyi çok düşük olabilir). Bu nedenle negatif kan yayması enfeksiyonu dışlamaz.

Serolojik Testler

cELISA (Competitive Enzyme-Linked Immunosorbent Assay):

• OIE tarafından uluslararası ticarette referans test olarak kabul edilir
• Duyarlılığı ve özgüllüğü yüksektir
• Her iki etken için ayrı ayrı uygulanır
• Antikor tespitine dayanır; aktif enfeksiyonu veya geçmiş maruziyeti gösterir
• B. caballi için enfeksiyon sonlandıktan sonra antikorlar zamanla kaybolabilir
• T. equi için ömür boyu pozitif kalır (taşıyıcılık devam ettiği için)

IFAT (Indirect Fluorescent Antibody Test):

• Serolojik tanıda alternatif yöntem
• cELISA'ya benzer duyarlılık ve özgüllük

Moleküler Tanı (PCR)

• En duyarlı tanı yöntemi
• Düşük parazitemi düzeylerinde bile etken DNA'sını tespit edebilir
• Tür düzeyinde identifikasyon sağlar
• Tedavi sonrası eliminasyon kontrolünde kullanılır
• Gerçek zamanlı PCR (qPCR) kantitatif değerlendirme imkanı sunar

Hematolojik ve Biyokimyasal Bulgular

Parametre	Beklenen Değişim
PCV	Düşük (hemolitik anemi)
Total bilirubin	Yüksek (indirekt bilirubin hakimiyeti)
LDH	Yüksek (hemoliz göstergesi)
Haptoglobin	Düşük (hemolizde tüketilir)
BUN/Kreatinin	Yüksek olabilir (renal yetmezlik gelişirse)
Trombosit sayısı	Düşük olabilir (trombositopeni)

Tedavi

İmidocarb Dipropionate

Piroplazmoz tedavisinde birinci seçenek ilaçtır.

B. caballi tedavisi:

• Doz: 2,2 mg/kg IM, 24 saat arayla 2 doz
• Eliminasyon: Bu protokol genellikle B. caballi'yi tamamen elimine eder

T. equi tedavisi:

• Doz: 4,0 mg/kg IM, 72 saat arayla 4 doz
• Eliminasyon: T. equi'nin tamamen eliminasyonu çok zordur. Yüksek dozlarda bile taşıyıcılık devam edebilir

İmidocarb yan etkileri:

• Kolinerjik belirtiler: Tükürük artışı (salivasyon), kolik benzeri karın ağrısı, ishal, gözyaşı artışı
• Bu yan etkiler atropin veya glikopirolat ile önlenebilir (0,01 mg/kg IV, imidocarbdan 5 dakika önce)
• Enjeksiyon bölgesinde ağrı ve şişlik: IM enjeksiyon bölgesinde ciddi lokal reaksiyon olabilir
• Hepatotoksisite: Yüksek dozlarda karaciğer hasarı riski
• Renal toksisite: Dehidrate hayvanlarda risk artar

Destek Tedavisi

• İntravenöz sıvı tedavisi: Dehidratasyonun düzeltilmesi, renal perfüzyonun korunması
• Anti-inflamatuar ilaçlar: Flunixin meglumine (1,1 mg/kg IV) ateş ve ağrı kontrolü
• Kan transfüzyonu: PCV < %12 veya klinik olarak kötüleşen hastalarda
• Heparin: DIC gelişimi riski olan hastalarda düşünülebilir (40-100 IU/kg SC, günde 2-3 kez)

Alternatif İlaçlar

• Diminazen aseturate: Bazı bölgelerde kullanılır; ancak toksik terapötik aralığı dardır. Atlarda nörotoksisite riski yüksektir.
• Buparvaquone: T. equi'ye karşı etkili olabilir; ancak eliminasyon sağlamaz.

Taşıyıcılık Sorunu ve Uluslararası Transport

Piroplazmozun en önemli sorunlarından biri kronik taşıyıcılıktır. Özellikle T. equi ile enfekte atlar ömür boyu taşıyıcı kalır ve hastalığın yayılmasında rezervuar görevi görür.

Uluslararası Düzenlemeler

• Hastalıksız ülkeler (ABD, Kanada, Avustralya, Japonya, İngiltere gibi) piroplazmoz pozitif atların girişini yasaklar
• İhracat öncesi cELISA ve/veya PCR testi zorunludur
• Pozitif sonuç veren atlar ihraç edilemez
• Bu durum özellikle yarış atları ve spor atlarının uluslararası dolaşımını ciddi şekilde kısıtlar

Tedavi ile Eliminasyon

• B. caballi standart imidocarb tedavisiyle genellikle elimine edilebilir
• T. equi eliminasyonu son derece zordur. Yüksek doz ve uzun süreli imidocarb protokolleri bile her zaman başarılı olmaz
• Tedavi sonrası serolojik testler uzun süre pozitif kalabilir (antikor hafızası)
• PCR ile eliminasyon kontrolü daha güvenilirdir

Türkiye'de Epidemiyoloji

Türkiye, piroplazmoz açısından endemik bir ülkedir. Hastalık ülke genelinde yaygın olarak görülmektedir.

Prevalans

• Türkiye'de yapılan çeşitli çalışmalarda seroprevalans oranları bölgeye göre %10-80 arasında değişmektedir
• T. equi, B. caballi'ye kıyasla daha yaygındır
• Miks enfeksiyonlar (her iki etkenle birlikte) sık görülür
• Özellikle Akdeniz, Ege, Güneydoğu Anadolu ve Karadeniz bölgelerinde yüksek prevalans bildirilmiştir

Kene Vektörleri

Türkiye'de piroplazmoz taşıyan başlıca kene türleri:

• Hyalomma marginatum: En yaygın vektörlerden biri
• Rhipicephalus bursa: Özellikle Akdeniz iklim kuşağında
• Dermacentor marginatus: Orta ve Doğu Anadolu'da
• Rhipicephalus turanicus: Güney bölgelerde

Mevsimsellik

• Kene aktivitesi ile doğrudan ilişkili
• İlkbahar ve yaz aylarında (Nisan-Eylül) vaka sayıları artar
• Kışın klinik vakalar azalır ancak taşıyıcılık devam eder

Türkiye'de Kontrol Stratejileri

• Kene mücadelesi: Akarisit uygulaması (pour-on, spray, dip formülasyonları)
• Çevre düzenlemesi: Otların kısa tutulması, kene habitatlarının azaltılması
• Düzenli tarama: Özellikle ihracat amaçlı atlarda cELISA ve PCR taraması
• Vektör izleme: Kene popülasyonlarının takibi

Prognoz

• Akut form: Erken ve uygun tedavi ile prognoz genellikle iyidir. Tedavi edilmezse mortalite T. equi için %50'ye kadar çıkabilir.
• B. caballi enfeksiyonu: Tedavi ile eliminasyon mümkündür; prognoz iyi
• T. equi enfeksiyonu: Klinik iyileşme sağlanabilir ancak taşıyıcılık devam eder; uluslararası transport açısından prognoz kötü
• Neonatal piroplazmoz: Prognoz guarded; erken tedavi kritiktir
• Komplikasyonlar: DIC, akut böbrek yetmezliği veya hepatik yetmezlik gelişirse prognoz kötüleşir

Önleme

• Kene kontrolü: Düzenli akarisit uygulaması, ahır ve mera yönetimi
• Donör taraması: Kan transfüzyonu öncesi donör atların piroplazmoz taraması
• Karantina: Yeni gelen atların serolojik tarama sonuçları çıkana kadar izolasyonu
• İğne hijyeni: Her at için ayrı iğne kullanılması
• Gebelik takibi: Endemik bölgelerde gebe kısrakların yakın takibi
• Aşı: Şu anda atlarda kullanıma uygun lisanslı bir aşı bulunmamaktadır. Aşı geliştirme çalışmaları devam etmektedir.