Veteriner Hekim Uyarisi
Bu bilgiler veteriner muayenesinin yerini almaz. Supheli durumlarda mutlaka bir veteriner hekime danisin.
Atlarda Uyuz (Mange)
Uyuz, mikroskobik akarların (mite) deriye yerleşerek iltihaplanma ve şiddetli kaşıntıya neden olduğu bulaşıcı bir deri hastalığıdır. Atlarda birkaç farklı uyuz türü görülür ve her biri farklı akar türlerinin neden olduğu, farklı bölgeleri etkileyen klinik tablolar ortaya çıkarır. Uyuz ciddi rahatsızlık ve performans kaybına yol açabilir; ayrıca bazı türleri ihbarı zorunlu hastalık statüsündedir.
Uyuz Türleri
Sarkoptik Uyuz (Scabies)
Sarcoptes scabiei var. equi akarının neden olduğu, atlarda en şiddetli seyreden uyuz formudur.
Özellikler:
- Dişi akar derinin üst tabakasına (epidermis) tüneller açarak yerleşir ve yumurtalar
- Akarın kendisi ve salgılarına karşı gelişen hipersensitivite reaksiyonu, yoğun kaşıntıya neden olur
- Başlangıçta baş, boyun ve omuz bölgesinden başlar; tedavi edilmezse tüm vücuda yayılabilir
- Küçük kabarcıklar (papüller), kabuklanma, kıl dökülmesi ve derinin kalınlaşması görülür
- Atlarda nadir görülür ancak ciddi seyirlidir
Uyarı: Sarkoptik uyuz zoonotik potansiyele sahiptir; enfekte ata temas eden kişilerde geçici kaşıntılı döküntüler oluşabilir. Temas sırasında eldiven kullanılması önerilir.
Koriyoptik Uyuz (Bacak Uyuzu / Leg Mange)
Chorioptes equi akarının neden olduğu, atlarda en sık rastlanan uyuz formudur.
Özellikler:
- Alt bacaklarda, özellikle ökçe ve bilek bölgesinde yerleşir
- Ağır tüylü ırklarda (Shire, Clydesdale, Friesian) daha yaygındır
- Ayağını yere vurma, bacak kaşıma ve huzursuzluk gibi davranışsal belirtiler ön plandadır
- Kabuklanma, deri çatlağı ve sekonder enfeksiyonlar gelişebilir
- Kış aylarında şiddetlenir, yaz aylarında hafifleyebilir
Psoroptik Uyuz (Yele Uyuzu / Mane Mange)
Psoroptes equi akarının neden olduğu uyuz formudur.
Özellikler:
- Yele, kuyruk kökü ve kıllı bölgeleri tercih eder
- Akarlar deri yüzeyinde yaşar ve deri salgılarıyla beslenir
- Kaşıntı, kıl dökülmesi, kabuklanma ve nemli eksüda oluşumu
- Birçok ülkede ihbarı zorunlu hastalık olarak sınıflandırılır
- Bazı bölgelerde eradike edilmiştir
Demodektik Uyuz
Demodex equi akarının neden olduğu nadir bir uyuz formudur.
Özellikler:
- Kıl foliküllerinde yaşayan akarların aşırı çoğalmasıyla ortaya çıkar
- Genellikle kaşıntı yapmaz
- Küçük nodüller ve lokalize kıl dökülmesi görülür
- Bağışıklık sistemi baskılanmış atlarda daha belirgindir
- Çoğu vakada kendiliğinden iyileşir
Hasat Akarları (Chiggers)
Neotrombicula (Trombicula) larvalarının neden olduğu mevsimsel dermatittir.
Özellikler:
- Yaz sonu ve sonbaharda görülür
- Larvalar deride beslenip düşer; yetişkin akarlar serbest yaşar
- Bacaklarda, karın altında ve göğüs bölgesinde papüller ve kaşıntı oluşturur
- Geçici bir tablodur; akar beslenip düştükten sonra kendiliğinden geçer
Genel Belirtiler
Tüm uyuz türlerinde görülebilecek ortak belirtiler:
| Belirti | Açıklama |
|---|---|
| Şiddetli kaşıntı | Nesnelere sürtünme, ısırma, tırmıklama |
| Kıl dökülmesi | Lezyonlu bölgelerde lokalize alopesi |
| Kabuklanma | Sarı-gri renkte, kalın kabuklar |
| Papüller ve vezikül | Küçük kabarcıklı döküntüler |
| Deride kalınlaşma | Kronik vakalarda likenifikasyon |
| Sekonder enfeksiyon | Bakteriyel dermatit, apse |
| Huzursuzluk | Yem yemeyi bırakma, uyuyamama, performans düşüklüğü |
Tanı
Deri Kazıntısı
Uyuzun kesin tanısı deri kazıntısı ile konur. Lezyonlu bölgenin kenarından bir bistüri ile sıyrılan deri parçacıkları mikroskop altında incelenerek akarlar, yumurtalar veya larvaları aranır.
- Sarkoptik akar tünellerin derininde yaşadığından, derin kazıntı gerektirir (hafif kanama görülene kadar)
- Koriyoptik ve psoroptik akarlar yüzeysel kazıntı ile kolayca tespit edilir
- Negatif kazıntı sonucu enfeksiyonu dışlamaz; uyuz şüphesi devam ediyorsa kazıntı tekrarlanmalıdır
Deri Biyopsisi
Deri kazıntısında akar bulunamayan ancak klinik bulgular güçlü olan vakalarda biyopsi yardımcı olabilir. Histopatolojik incelemede eozinofilik iltihap ve bazen akar kesitleri görülebilir.
Deneme Tedavisi
Tanı konulamayan şüpheli vakalarda antiparaziter tedaviye klinik yanıt değerlendirilir.
Tedavi
Sarkoptik ve Psoroptik Uyuz Tedavisi
- Makrosiklik laktonlar: İvermektin (0,2 mg/kg oral, 2 hafta arayla 2–3 doz) veya moksidektin
- Topikal uygulamalar: Kükürt-kireç solüsyonu (lime-sulfur) yıkama, daldırma veya süngerle uygulama; 5–7 günde bir, 3–6 uygulama
- Tedaviden önce kabuklar yumuşatılıp dikkatlice temizlenmelidir
Koriyoptik Uyuz Tedavisi
- Topikal akarisitler: Fipronil sprey, permetrin bazlı ürünler
- Sistemik tedavi: İvermektin veya moksidektin, 2 hafta arayla tekrarlı dozlar
- Bacak kıllarının kırpılması tedavinin etkinliğini artırır
- Nüks sık görülür; tedavi sonrası izlem önemlidir
Demodektik Uyuz Tedavisi
- Çoğu vakada tedavi gerekmez; lezyonlar kendiliğinden iyileşebilir
- Yaygın vakalarda ivermektin veya amitraz uygulaması denenebilir
- Altta yatan bağışıklık baskılayıcı durumlar araştırılmalıdır
Hasat Akarı Tedavisi
- Genellikle kendiliğinden geçer
- Kaşıntı kontrolü için topikal antiinflamatuar uygulanabilir
- Akar kovucu ürünler yaygınlığı azaltır
Çevre Yönetimi
Uyuz tedavisinin başarısı için çevre kontrolü zorunludur:
- Temas eden tüm atlar aynı anda tedavi edilmelidir
- Ahır duvarları, bölmeler ve yem yemliklerini temizleyip dezenfekte edin
- Tımar malzemeleri, battaniyeler ve eyer takımları dezenfekte edilmeli veya değiştirilmelidir
- Kontamine altlık değiştirilmeli ve atık olarak uzaklaştırılmalıdır
- Akarlar konak dışında sınırlı süre (birkaç hafta) yaşayabilir; enfekte alan 3–4 hafta boş bırakılabilir
Önleme
- Yeni gelen atları karantinada tutun ve deri muayenesi yapın
- Tımar malzemelerini ortak kullanmaktan kaçının
- Düzenli deri kontrolü yapın; erken lezyonları fark edin
- Ahır hijyenini yüksek tutun
- Parazit kontrol programına sadık kalın
- Atların genel sağlığını ve bağışıklık sistemini destekleyin (dengeli beslenme, stres azaltma)
Ne Zaman Veteriner Hekimi Aramalısınız?
- Şiddetli ve yaygın kaşıntı, kıl dökülmesi ve kabuklanma varsa
- Tedaviye rağmen belirtiler düzelmiyorsa veya tekrarlıyorsa
- Ahırdaki birden fazla at aynı anda benzer belirtiler gösteriyorsa
- Atın genel durumu bozulmuşsa (iştahsızlık, kilo kaybı)
- İhbarı zorunlu uyuz türlerinden (sarkoptik, psoroptik) şüpheleniyorsanız